Saltuklular, Doğu Anadolu Bölgesi’nde 1071-1202 yılları arasında hüküm sürmüş bir Türk Beyliği’dir. Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan, 1071 yılında Malazgirt Meydan Muharebesi’nden sonra zaferin kazanılmasında yararlılık gösteren beylere kendi bölgelerinde beylik kurup Selçuklulara bağlı olarak yaşamalarına müsaade etmiştir. Alp Arslan’ın önemli komutanlarından biri olan Ebul Kasım Saltuk’a da Erzurum ve çevresi verilmiştir.
Erzurum Çifte Minareli Medrese’nin güneyinde yer alan Emir Saltuk Türbesi, “Üç Kümbetler” adıyla bilinen yapı grubu içerisinde bulunmaktadır. Söz konusu kümbetler Anadolu Selçuklu mezar yapılarının en güzel örneklerinden birini teşkil eder. Kümbetin üzerinde yapım kitabesi mevcut olmadığından Emir Saltuk Kümbeti’nin kim tarafından ve ne zaman yapıldığı kesin belli değildir. Emir Saltuk, Nisan 1168 yılında vefat etmiştir. Saltuklu soy kütüğünde iki Saltuk bulunmaktadır. Birincisi Ebul Kasım Saltuk, ikincisi ise İzzeddin Saltuk’tur. Kümbetin İzzeddin Saltuk için yapılmış olduğu kabul edilmektedir. 1591 tarihinde düzenlenen tahrir defterinde Sultan Melik Saltuk Gazi Türbesi olarak kaydedilmiştir.
Emir Saltuk Türbesi, dıştan ve içten sekizgen planlıdır. Üzeri içten kubbe, dıştan ise kubbe külah karışımı bir örtü ile kapatılmıştır. Yapı bağımsız ve iki katlıdır. Kümbetin inşasında kırmızı, beyaz ve gri olmak üzere farklı renkli kesme taş kullanılmıştır. Kamber taşı olarak bilinen kırmızı taş ve beyaz taş malzeme, kale içindeki tepsi minarede de görülmektedir. Gövde üçgen alınlıklarla tamamlandıktan sonra silindirik yapıya geçilmektedir. Beden duvarlarına kadar olan yüksekliği 9.00 metre, üçgen alınlıklara kadar olan yüksekliği ise 7.97m dir. Kümbetin pencereleri kalın ve kısa olup bir sütunla ikiz kemerli şekle dönüştürülmüştür. Pencerelerin paye başlıkları, çam kozalakları şeklinde işlenerek dış yapıya devinim kazandırılmıştır.
Emir Saltuk Kümbetinde süsleme eserin dışında toplanmıştır. Nişler içinde figürlü süsleme ve bitkisel bezemeler tasvir edilmiştir. Girişin sağındaki ilk nişten itibaren gövdeleri birbirine dolanmış iki ejder, kartal, tavşan benzeri bir hayvan, boynuzları arasında insan maskı bulunan boğa başı, bitkisel motif ve kartal başlı aslan gövdeli hayali yaratık yer almaktadır. Figürlü kompozisyonlar, Orta Asya Türk inancı ve yaşayışı ile ilgili mitolojik konuları yansıtmaktadır.
Mezar odası bölümünde pencere yoktur ve üzeri beşik tonozla örtülmüştür. Bu bölüme içten giriş sağlanmaktadır. Emir Saltuk Türbesi, farklı cenaze odası uygulaması ile dönemi içerisinde tek örnektir.
Hazırlayan: Osman Kürşat SERTTÜRK
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder